Nhưng vấn đề là chúng ta sẽ ra sao nếu không có sự trải nghiệm “thực thụ” đến từ thực tiễn hay cảm giác mới lạ khi không biết trước tương lai? Qua Thí nghiệm này, Triết gia Nozick đã chũm để mọi người nhận ra, dù có tồn tại một cỗ máy như vậy, họ sẽ chọn sống cuộc sống thực, thay vì kết nối với nó
Chúng ta sẽ chẳng thể đưa ra “tuyển lựa đúng” khi thiếu thông báo. Mục đích của thể nghiệm này để chỉ ra vai trò của thông tin. 2. Thử nghiệm con nhện trong bồn tiểu thí điểm này có phát xuất điểm từ bài luận của nhà nghiên cứu Thomas Nagel: “Sinh ra, chết đi, và ý nghĩa của cuộc sống”.
Cảnh sát sẽ tra cứu từng người riêng biệt và đưa ra cho họ 2 sự tuyển lựa: giữ im lặng hoặc nhận tội
Cái “đau đầu” của Thí nghiệm này là nó buộc chúng ta phải nghĩ suy về chất lượng và ý nghĩa của cuộc sống, không chỉ của động vật mà của con người. Chúng ta không thể đưa ra lựa chọn đúng khi không đầy đủ thông báo, hay còn gọi là “chênh lệch thông tin”.
Nếu A nhận tội mà B giữ im lặng, A sẽ được tự do, tội vạ đâu B chịu. Câu hỏi là làm sao để biết mọi người “đích thực” muốn gì? Cuộc sống hiện giờ có “đích thực” đem lại điều tốt đẹp cho bản thân - như chú nhện sống trong nước đái và chúng ta hoàn toàn chấp nhận với điều đó? Điều này đặt ra dấu hỏi cho những hành động trong đời sống, thậm chí rộng ra là chính sách của chính quyền, quốc gia.
Thí nghiệm này cũng được đề cập đến các môn học rộng hơn như khoa học tầng lớp- kinh tế học, chính trị, xã hội học… Không rõ người khác ra sao, nhưng có ít ra hai phạm nhân sẽ phải mất ngủ khi tham gia thử nghiệm này
Ông cảm thấy cuộc sống của chú nhện thật tồi, hàng ngày bị con người “tưới nước thánh” lên và có vẻ chú không thích điều đó. Những Thí nghiệm tâm lý dưới đây có nhẽ sẽ khiến nhiều người “mất ngủ” vì nghĩ quá nhiều. Bạn thử mường tượng có một chiếc xe lửa bị mất lái và đang đi với tốc độ… tên lửa, còn bạn là người điều khiển bộ phận chuyển ray. Thể nghiệm “cỗ máy kinh nghiệm” thể nghiệm này do nhà nghiên cứu Robert Nozick thực hiện và nó đặt ra một dấu hỏi lớn về khả năng thành hiện thực của bộ phim nức tiếng “Ma trận”.
Nhưng ngay cả khi làm vậy thì kết quả cũng chưa chắc khá hơn
Nội dung trò chơi như sau, có 2 kẻ phạm tội A và B bị bắt, nhưng cảnh sát không có bằng cớ. Và câu hỏi đặt ra là, liệu bạn có muốn được kết nối với cỗ máy đó, được sống một cuộc sống được lập trình trước và không hề biết vơ chỉ là thế giới ảo? Về căn bản, có rất nhiều lí do chính đáng để kết nối với máy và sống cuộc sống ảo.
Trong trường hợp này, tuyển lựa lý tưởng sẽ là cả hai cùng giữ im lặng để hưởng mức án thấp nhất, nhưng toàn bộ các phương án đều khiến người trong cuộc nghĩ rằng “mình phải nhận tội”. Thử nghiệm "xe lửa mất lái" Học giả Philippa Foot đã thực thụ khiến nhiều người “hoa mắt” khi đưa ra trắc nghiệm tâm lý hệ trọng đến “phạm trù đạo đức” này. Thí điểm "tù hãm tới lui lưỡng nan" (Prisoner’s Dilemma) Lý thuyết này gọi là “thế lui tới lưỡng nan của tù nhân”- một ví dụ kinh điển trong Game theory (lý thuyết trò chơi)
Dù cho đích tốt nhưng điều đó không có tức là kết quả sẽ tốt, ý định tốt, nhưng có thể gây tác hại không lường trước được. Thomas Nagel nảy ra ý tưởng bài luận của mình khi ông nhìn thấy một chú nhện sống trong bồn tiểu tại phòng ngự sinh nam thuộc ĐH Princeton (Mỹ) - nơi ông giảng dạy.
Rưa rứa với trường hợp B nhận tội và A giữ im lặng - B tự do, A chịu án 10 năm tù. Và để cho đỡ “hại não”, chúng được minh họa bằng những thử nghiệm, trường hợp cụ thể. “Đúng” hay “sai” thực không hề đơn giản như chúng ta vẫn nghĩ
Nếu cả hai cùng nhận tội, họ sẽ được hưởng lượng khoan hồng với hình phạt nhẹ hơn - 2 năm tù.
3. Nhưng một giả thuyết khác thực tại hơn được đặt ra, nếu bạn biết 5 người trên đường ray A là những tên tù túng, mafia, kẻ côn đồ, hay kẻ chuyên ăn bám tầng lớp. Trong bộ phim “Ma trận”, loài người đã bị máy móc thống trị và đều sống trong một thế giới “ảo” do máy tính lập ra.
4
Bạn có thể chuyển xe lửa vào một trong hai đường ray A và B. Bạn có thể xem thêm: 5 liệu pháp tâm lý tối dạ nhất lịch sử.
Vấn đề mẫu chốt ở chỗ, A và B sẽ không được tiếp xúc đàm đạo, tức thị không thể đồng lõa, người này không biết người kia chọn gì.
Thì bạn sẽ tuyển lựa ra sao? thử nghiệm này cho thấy sự phức tạp trong phạm trù đạo đức khi ta phải chọn lựa “giết một người” hay “để mặc họ chết”. Nó đặt ra các vấn đề sự không - can -thiệp và ý nghĩa của sự sống
Đường ray A đang có 5 người, và đường ray B có một người. Kết quả chung cuộc ông nhận được là con nhện đã chết, điều này đồng nghĩa việc ông đã làm hại con nhện.
Vậy nên với nhiều người, sẽ không có lý do gì để từ chối một cuộc sống hoàn hảo dù cho nó là nhận tạo. Ngày hôm sau, Nagel tìm thấy con nhện tại đúng vị trí đó nhưng đã chết. Nếu cả 2 giữ im lặng, cả 2 đều bị phạt tù 1 năm
Triết nhân Nozick đã đặt ra trường hợp nếu tồn tại một “cỗ máy truyền kỹ năng” thì liệu chúng có đủ khả năng truyền thụ bất kỳ tri thức, kinh nghiệm cấp thiết hay không.
Vận hạn đưa ra quyết định là một đêm. Những khái niệm về triết học xưa nay được coi là “buồn ngủ” và “đau đầu” ở một mức độ nào đó. Trong thâm tâm ông vẫn nghĩ, có thể đây là môi trường sống của chú nhện, nhưng thực tiễn, chú nhện bị mắc kẹt trong bồn tiểu bằng sứ và không thể ra ngoài dù có muốn. Có thể thấy, Nagel đã có hành động biểu đạt sự cảm thương, mong muốn giải cứu chú nhện, cho chú cơ hội được tận hưởng cuộc sống bên ngoài bồn cầu, nhưng thực tế lại không như vậy
* Bài viết có sử dụng tư liệu tham khảo từ các nguồn: io9, Prisoner’s Dilemma, Wikipedia. Cỗ máy này rất hoàn hảo, nó có thể kích thích não bộ, đủ để con người ta nghĩ và cảm nhận bất kì điều gì. Nhưng chú nhện chỉ đứng đó không di chuyển dù có tác động bên ngoài. 1. Vậy nên một ngày, ông quyết định giải phóng chú nhện bằng một chiếc khăn và đặt chú xuống sàn nhà
Vì xét cho cùng, mỗi người trên đời đều hướng đến một cuộc sống lý tưởng nhưng cuộc sống thực tại hàng ngày lại chan chứa nhọc mệt trong công việc, học tập và cần lao.
Câu hỏi đặt ra là bạn sẽ để nguyên hay chuyển xe lửa vào đường ray B? Nói cách khác, bạn sẽ hy sinh 1 để cứu 5 người, hay trái lại? Những người theo chủ nghĩa vị lợi (utilitarianism) luôn tìm cách tối đa hóa lợi ích, hay nói cách khác là hầu hết chúng ta đều sẽ chọn hi sinh 1 người để cứu lấy 5.
Tuy nhiên, nhiều người không tán thành khi bạn cắt bỏ lợi quyền chính đáng của một người vì quyền lợi cho 5 kẻ khác. Nhưng cuộc sống thực tại của con người chỉ nằm trong một cỗ máy.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét